Het hoeft niet altijd Lissabon te zijn, een picknick is ook leuk

Hoe maken mensen keuzes, bijvoorbeeld over hun vrije tijd? Want een vrije dag is niet automatisch vrije tijd. Pas als je zelf kunt bepalen wat je ermee doet, voelt die tijd echt als van jou. En net die vrijheid staat steeds meer onder druk.

Ingrid Moons is professor marketing en marktonderzoek aan de Universiteit Antwerpen. Ze doet onderzoek naar consumentengedrag, voornamelijk vanuit een duurzaamheidsperspectief. “Wat zet mensen ertoe aan om te kiezen voor een duurzamer alternatief, ook in hun vrije tijd? Dat is een uitdaging omdat mensen in een ontspannen sfeer sneller kiezen voor gemak boven duurzaamheid, wegwerp boven herbruikbaar. We hebben bijvoorbeeld een project gedaan rond circulaire modellen in een vrijetijdscontext. We hebben daarbij verschillende methodes in de praktijk getest in domeinen zoals het Vrijbroekpark en De Nekker in Mechelen.”

“Het Vrijbroekpark is een kleiner park waar ze al behoorlijk duurzaam werken, dus daar draaide onze aanpak vooral rond voeding. Ons team zette er een reuzengrote tafel neer, met allerlei kleine, subtiele aanmoedigingen om duurzaam gedrag te bekrachtigen: we vroegen bezoekers om zelf herbruikbaar materiaal mee te brengen, om gezonde recepten te delen... We zochten samen met partners in de omgeving naar manieren om mensen aan te moedigen meer lokaal eten te kopen en herbruikbaar materiaal effectief terug te brengen.”

“De Nekker was een heel ander verhaal, omdat het zoveel groter en drukker is. Daar ging het vooral over afvalbeheer en bewustzijn creëren. Dus plaatsten we speciale vuilbakken en karretjes die rondreden om kinderen interactief te informeren over wat waar hoort.”

Wanneer is tijd echt vrij?

“En toen brak de coronapandemie uit, en kreeg vrije tijd plots een heel andere invulling. Een groot deel van het sociale leven viel even stil en - afhankelijk van je situatie - had je dan een hele brok tijd in te vullen. Sommigen werden er gelukkiger van, anderen heel ongelukkig. Dat hing vooral samen met iemands mogelijkheden: wie veel ruimte en een eigen tuin had, vond rust en kreeg er vrije tijd bij in positieve zin. Anderen hadden toen geen toegang meer tot de plaatsen en activiteiten waar ze gewoonlijk ontspanning zochten. Ze hadden dus meer tijd in te vullen met minder mogelijkheden.”

“Dat toonde aan hoe belangrijk het aspect autonomie in vrije tijd is. Mensen willen het gevoel hebben: dit is van mij, dit is tijd waarover ík beslis. Wie zo zijn tijd kan invullen, wordt meer wie hij wil zijn. Je ontwikkelt vaardigheden waar je zelf belang aan hecht: muziek maken, sporten… En je doet dat met mensen waar je graag mee omgaat, dus maak je ook echt verbinding, ga je participeren in organisaties. Op die manier heeft vrije tijd voordelen op elk vlak: fysiek, psychologisch, sociaal…"

Tijd voor identiteit

“Er kleeft dus ook een stukje identiteit aan vrije tijd, en dat kan averechts werken. Soms rust er een soort prestatiedruk op. Het is niet hip genoeg om te zeggen dat ik mijn vrije dag heb doorgebracht met een picknick in het park, het moet een weekend Lissabon zijn. Je moet creatief zijn én aan sport doen én een sociaal leven hebben én ... In plaats van te ontspannen in je vrije tijd, ga je proberen die perfecte foto te maken. In plaats van te ontdekken wie je echt wil zijn en jezelf te ontwikkelen, ben je dan op zoek naar een binnenweg om je sociale identiteit te creëren.”

“Op die manier boet je in op je autonome keuze en laat je je leiden door het oordeel van anderen over hoe jij je vrije tijd moet – in plaats van wil – invullen. Je verliest dan veel van de voordelen voor jou persoonlijk welzijn. Ook qua duurzaamheid is het niet ideaal. Als we allemaal doen wat iedereen doet, dan krijg je overconsumptie van de populaire vormen van vrijetijdsbesteding en overbelasting van bepaalde vrijetijdszones.”

Vrije tijd in kansarmoede

Wat als je keuzes om vrije tijd in te vullen beperkt zijn? Kan je dan nog genieten van de voordelen? “We zien vrije tijd vaak simpelweg als tijd waarin we niet moeten werken”, zegt Moons. “Volgens die logica hebben mensen die het minder goed hebben een voordeel: wie werkloos is of herstelt van een ziekte heeft veel tijd vrij, maar ervaar je dat ook als ‘vrije tijd’? Voor de provincie Antwerpen onderzochten we hoe je mensen met een beperking of mensen die in kansarmoede leven naar de groene zones krijgt. De drempel bleek zelden praktisch: de meeste parken zijn gratis, en er rijdt vaak wel een bus. Het probleem zit vaak ergens anders: de deelnemers kunnen zich niet identificeren met die invulling van vrije tijd. Ze weten niet wat ze in zo’n groene zone moeten gaan doen, wat er van hen verwacht wordt, wie daar zal zijn. En dus blijven ze weg."

“Wat wél werkt, is hen betrekken bij de organisatie van de activiteit. Daar komt die autonomie en het sociale aspect weer naar voren. Ze konden kiezen wat ze gingen doen en met welke mensen. Ook de identiteit speelt een rol, omdat ze de kans kregen om hun vaardigheden te tonen. Wanner je van een ander land komt en je bijvoorbeeld wat spelletjes op het programma kunt zetten die je nog kent uit je thuisland, dan ben jij even de expert, de leider. Dat is een ervaring die mensen met een beperkt sociaal of professioneel leven niet zo vaak hebben. En daar speelt een sterke wisselwerking. Als je jezelf kan ontwikkelen - wat vaak in de vrije tijd gebeurt - krijg je succeservaringen die je motiveren en versterken als persoon. Daardoor sta je sterker om weer meer te participeren in het sociaal leven."

Bekijk de video: